Frida Kahlo: De Droom

Deze week zijn er twee schilderijen voor een recordprijs verkocht. Een werk van Gustav Klimt en een ‘zelfportret’, getiteld De Droom (Het Bed), van Frida Kahlo. Dit laatste schilderij, gemaakt in 1940, heeft mijn bijzondere belangstelling vanwege de surrealistische verbeelding van (o.a.) de thema’s slaap, droom en dood.

Kahlo maakte in de jaren dertig en veertig vaker een zelfportret, geïnspireerd door bijvoorbeeld een ingrijpende gebeurtenis uit haar leven. Na een bijna fataal ongeluk had zij lange perioden van chronische pijn en moest vaak noodgedwongen het bed houden.

Op het schilderij zien we Frida Kahlo slapend in een soort houten hemelbed, zwevend in de wolken, die haar dromen zouden symboliseren (of anders misschien de hemel). Zij ligt onder een gouden deken, verstrikt in ranken en bladeren. ‘Het leven’, wellicht.

Meest opvallend is het skelet dat bovenop het bed ligt. Dat is wakker en omwikkeld met explosieven. Het kan elk moment fout gaan. De dood is een realiteit en onvermijdelijk. Het skelet houdt een boeket vast, waaronder springstof. Verraad dus, een Judas. In Mexico worden tijdens Pasen skeletten van papier-maché (Judas) verbrand, om zo het vernietigen van alle negatieve energieën uit te beelden. Kahlo verwerkte, naast o.a. surrealistische elementen en Katholiek symbolisme, ook Mexicaanse volkskunst in haar schilderijen. In deze cultuur leven de doden en de levenden in harmonie naast elkaar en feesten soms zelfs samen.

Naar het schijnt sliep Frida Kahlo in een hemelbed naast een skelet van papier-maché. De dunne lijn tussen slaap en dood hield haar voortdurend bezig. Zij was ook bang om te sterven in haar slaap.

Awkward

Time management

Ik wil hier iets plaatsen over Severance (de serie), maar dat kost meer tijd dan ik dacht. Dus eerst nog maar eens een cartoon.

 

Trick or treat 🎃

Kans

Anderen

Ik herinner mij mevrouw P., een wat serieuze oude dame, met wie ik wel eens een praatje maakte. Meestal kort, want zij had vaak haast. Dat kwam door haar “sociaal werk”, zoals ze altijd benadrukte. Zij liep namelijk een aantal mensen na, door haar steevast “bejaarden” genoemd. Zelf was ze de pensioengerechtigde leeftijd ook al ruimschoots gepasseerd, maar waarschijnlijk was haar uitgangspunt dat je, zolang je bejaarden ondersteunt, zelf nog niet oud bent. Dat je dat daarmee op afstand houdt.

Misschien is dat, bewust of onbewust, ook het geval met de filosofe uit dit stripje van Pieter Geenen. Zolang je over de dood plappert, blijft deze abstract en buiten beeld (of het moet anderen betreffen). Deze gedachtegang sluipt er zo in, dat kan iedereen gebeuren.

Maar de dood doet niet aan filosofie of theorie, alleen aan praktijk.

klik op afb. (bron: Pieter Geenen, Trouw)

Verkiezen

De tuinman en de dood

Linoleumsnede, Tinus van Doorn 1937

 

De tuinman en de dood

Een Perzisch Edelman:

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik

Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!

 

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,

Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

 

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,

Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

 

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,

Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -

 

Van middag - lang reeds was hij heengespoed -

Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.

'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,

'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'

 

Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,

Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

 

Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,

Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'

 

 

                                                       P.N. van Eyck

                                                       1887-1954

 

 

Uit: Verzameld werk

      Van Oorschot, 1958

Altijd onverwacht

Nèt nog gezien in de vorige blogpost, en nu alweer gespot tijdens de kroning van Charles III: the Grim Reaper! (Of was het toch een verger?)

 

bron afbeeldingen: still

Met paard en zeis

De dood was een favoriet onderwerp van schrijver Janwillem van de Wetering. In Het werkbezoek (een van zijn politieromans) is brigadier De Gier thuis bij een (vanzelfsprekend) mooie vrouw, die hij van moord verdenkt. Er hangt een eigenaardig schilderij, waarschijnlijk speciaal om De Gier te ontregelen en te intimideren: 

 

"Een skelet op een paard. Een ijverig skelet, voorover gebogen, zwaaiend met een zeis, luguber grijnzend uit zwarte ooggaten en met lange gele tanden, tot en met de wortels weergegeven, in de krachtige naakte kaken. Een prachtig paard, ook grijnzend, in volle galop, zwevend boven hoog struikgewas of onkruid: een abnormaal grote hengst met wapperende manen en een geheven volle staart, tot volle snelheid bewogen door tikken van de stok van de zeis en de dwang van de beenderige dijen van zijn berijder. Een fraaie schildering, in antieke realistische stijl."*

In het skelet met de zeis herkent De Gier natuurlijk the Grim Reaper (Magere Hein), de Dood. De verdachte dame vult aan:

"'Maar uiteindelijk ontkomt niemand aan de dreiging van de dood, ieder moment dat we leven is een stapje naar de dood toe, het geeft niet eens hoe we leven of wat we met de tijd doen, de dood komt altijd naderbij.' Ze wees op het galopperende paard en de berijder wiens schedelgroeven met ragfijne penseelstreekjes waren aangegeven. 'Zie je?' 'Ik zie het. De dood is er. Maar je hoeft er niet steeds naar te kijken, de dood is er ook als je er niet naar kijkt.'”

Ik heb geprobeerd een afbeelding van juist dit schilderij te vinden op internet, maar dat is niet gelukt. Wel heel veel soortgelijke, het is dan ook een populair onderwerp, een archetype. Het kan zijn dat Van de Wetering het schilderij verzonnen heeft, of zelf gemaakt, of ooit ergens gezien. Deze mooie voorbeelden kwam ik wel tegen:

 

King Death on Horseback (1505), in houtskool

Albrecht Dürer (1471-1528)

The British Museum

Zeis en bel benadrukken de rol van Dood als Magere Hein (symbool voor de alles verslindende tijd).

 

The Race Track (Death on a Pale Horse) (1896-1908)

Albert Pinkham Ryder (1847-1917)

Cleveland Museum of Art

De engel des doods, rijdend op een wit paard. Geïnspireerd door een paardenrace die plaats vond in New York in 1888. Een van Ryders vrienden zette 500 dollar in en pleegde zelfmoord toen het paard verloor. De compositie is doortrokken van Middeleeuwse symboliek: de dood verschijnt als een skelet te paard, met zijn zeis maait hij de levenden, terwijl een slang (verleiding en kwaad) kronkelt op de voorgrond. Ryder heeft een paar jaar aan het schilderij gewerkt en wilde er eigenlijk geen afstand van doen.

 

*Janwillem van de Wetering

  Het werkbezoek

  Bruna, 1979

Surprise?

 Laat je niet verrassen!

Drie jaar in-tussen

 

Vandaag bestaat dit blog precies drie jaar! Tijd voor een korte terug- en vooruitblik.

Het afgelopen jaar heb ik onder andere de reeks over het Bardo Thödol afgerond. Daar heb ik met veel plezier aan gewerkt.

Stukjes schrijven voor in-tussen is erg tijdrovend. Op dit moment lijkt de vaart er even uit, maar binnenkort wil ik de draad weer oppakken. Het ontbreekt me niet aan ideeën en onderwerpen, maar de beschikbare tijd is een dingetje.

De Man met de Inbus

Bron afbeelding: HLN, België.

Bij de dood van Ingvar Kamprad (1926-2018).

Santa Muerte

Bron foto's: still

In de serie Last Days, uitgezonden door de VPRO, probeert fotografe Lieve Blancquaert in beeld te brengen hoe mensen omgaan met sterven en de laatste levensfase. Zij reist daarvoor de wereld rond.

In de Mexicaanse aflevering zien we hoe daar Dia de Muertos (Dag van de Doden) gevierd wordt. Op Allerheiligen en Allerzielen, 1 en 2 november, keren zielen terug naar de aarde. Levenden en doden vieren dan samen een feestje op het kerkhof. Dit dodenfeest vindt zijn oorsprong in oude Indiaanse tradities, het was gebruikelijk om de voorouders (de doden) ter vereren. Schedels werden bewaard en tentoongesteld om dood en wedergeboorte te symboliseren. Rituelen waren gewijd aan de godin Mictecacihuatl, de koningin van de onderwereld in de Azteekse mythologie, die met haar man heerste over het leven na de dood. Deze ‘Dame van de Dood’ waakt over de botten van de doden. Haar cultus leeft voort in de Mexicaanse aanbidding van Santa Muerte.

Daarvan is ook iets te zien in deze aflevering van Last Days. Santa Muerte is een vrouwelijke volksheilige, de verpersoonlijking van de dood. Ondanks de nadrukkelijke afwijzing door de Rooms-katholieke kerk heeft deze cultus er vooral de afgelopen twintig jaar veel volgelingen bijgekregen. Aanhangers aanbidden haar. Wij zien een mooi aangekleed skelet met zeis rondgedragen worden in processie. Er is een soort clandestiene mis tussen beenderen, botten en skeletten. De voorganger vertelt Blancquaert dat de dood geen taboe is, maar onderdeel van het leven. Je kunt het liefhebben. Hij gelooft in God en de Maagd Maria, maar betwijfelt of hij ze ooit zal zien. Santa Muerta daarentegen zal hij zeker zien, want hij is geboren en zal dus ook sterven.

Patty Scholten: De dood

De dood

Die norse gast zal jou niet overslaan.
Nooit belt hij op en vraagt: ‘Kom ik gelegen?’
Hij komt te vroeg, te laat, zijn zeis stoot tegen
je lamp of vaas. Hij laat zijn koffie staan.

Beloftes worden niet door hem gedaan
en nooit zal hij zijn knekelvoeten vegen.
Hij kent geen smalltalk. Er wordt stuurs gezwegen
tot hij je vraagt om met hem mee te gaan.

Dat was het dan. Je bent opeens zo moe.
Hij zegt: ‘Je wist toch dat ik ooit zou komen.
Die lamp, die vaas, het doet er niet meer toe.

Kijk niet zo bang. Het sterven doet geen pijn.
Het zal een slapen, slapen zonder dromen,
het zal een slapen zonder weerga zijn.’
 
                                     
                                     Patty Scholten (Patty Klein)
                                     1946-2019

 

Uit: De Tweede Ronde
      Jaargang 21, 2000

Mazzel

Korte evaluatie

Het is herfst, in-tussen bestaat nu ruim een half jaar.

Ik ben best tevreden met het blog, al zou het aantal geplaatste blogposts wel wat meer mogen zijn. Dat is zeker de laatste tijd wat karig geweest. Motivatie, onderwerpen en ideeën heb ik genoeg, maar mijn tijd werd telkens opnieuw weer in beslag genomen door andere zaken. Daar komt bij dat elke te schrijven blogpost veel stof tot overdenken geeft. Dat is fijn, want geheel in lijn met mijn bedoeling met in-tussen: aandachtig en verdiepend bezig zijn met vooral de onderwerpen stervensproces, hiernamaals en Bardo Thödol.

Ik blijf dus trouw aan de uitgangspunten van de introductie en ga op dezelfde voet verder, maar met het voornemen om vaker iets te plaatsen dan nu het geval is.