zaterdag 21 november 2026

Biologisch boeddhisme

In een (inmiddels wat gedateerd) boek van psycholoog Piet Vroon kwam ik een aardig artikel tegen over de Engelse schrijver en huiskamergeleerde Samuel Butler (1835-1902). Het stuk van Vroon gaat over ouderdom en verval, en Butler wordt 'een intrigerende man' genoemd, 'die ook iets over ouderdom heeft gezegd'. Butler heeft sowieso veel gezegd, ook over de evolutietheorie. In zijn boek Life and habit bijvoorbeeld, laat hij zien dat alles wat zich in ons lichaam afspeelt, ooit is aangeleerd of ontstaan door 'vaak doen'. Vergelijk het met leren typen. Eerst moet je letter voor letter opzoeken en aanslaan, maar na verloop van tijd wordt dat een automatisch proces dat nauwelijks nog bewust gebeurd. Volgens Butler geldt datzelfde principe voor de natuur als geheel.

Zo'n opvatting over de herkomst van fysiologische (en psychische) processen sluit mooi aan bij de idealistische filosofie van die tijd, weet Vroon. Niet 'materie', maar 'geest' is essentieel in de werkelijkheid. Natuurlijk gaat deze visie veel verder terug dan 1878, zoals je al kon lezen in een eerdere blogpost. Aristoteles bijvoorbeeld, was van mening dat 'de ziel' het lichaam vormgeeft en realiseert (en niet andersom dus), en ook in het hindoeïsme kom je dit idee tegen. De Belgische yogaleraar André Van Lysebeth (1919-2004) legt het helder uit in zijn boek Pranayama. 

Bij Butler is stof één van de manifestaties van die essentiële 'geest', en die stof 'leert' van alles (net als de stof in onze hersenen). Bij leren horen meestal bewustzijnsverschijnselen, maar als de procedure zich vaker herhaald heeft krijgt het bewustzijn minder toegang. Denk aan dat typen, maar ook aan spijsvertering bijvoorbeeld. Heel veel gedrag en lichaamsfuncties gaan 'vanzelf'. Dat doet mij denken aan zeer gevorderde hardcore yogi's in India, die ingrijpen in allerlei lichamelijke basisprocessen (bijvoorbeeld ademhaling en hartslag), die zich normaal automatisch voltrekken. Ten zeerste af te raden voor de doorsnee yoga leek!


Butler's uitgangspunt is dat alles wat wij kunnen, ooit moet zijn ingeoefend. Evolutie heeft geen tijd om bij elk probleem opnieuw te beginnen. In feite zijn wij compound creatures. Bij de samenstelling van een diersoort worden bestaande onderdelen ingezet die hun nut al bewezen hebben. Alle fysiologische en psychische mechanismen berusten op herinneringen. In ons lichaam en in onze hersenen spelen zich allerlei mechanismen af die er ook bij dieren zijn (geweest), plus de daarmee verbonden ervaringen. Alles wordt doorgegeven, natuurwetten, 'informatie' en oplossingen van onze voorouders.

Volgens Vroon probeert Samuel Butler begrippen als 'identiteit' en 'persoonlijkheid' zo verwarrend mogelijk te maken. Hij vindt vooral zijn opmerkingen over verwantschap interessant. Is iemand van tachtig jaar dezelfde persoon als de baby van destijds? In je lichaam bevindt zich waarschijnlijk geen atoom meer dat er tien jaar geleden ook al was. Hier moet ik nogmaals denken aan yoga en Van Lysebeth, sprak hij niet over het lichaam als 'de republiek der cellen'?

De dood is in deze denktrant de 'liquidatie van een onderneming', zegt Vroon. Immers, de mens hangt als los zand aan elkaar. Maar wat wij hebben ervaren, gedaan en toegevoegd, blijft bewaard in de materie (of geest) die nieuwe generaties zal vormen. Dit betekent dat Butler een vorm van reïncarnatie aanhangt, niet van individuen, maar van naamloze processen. Je kunt zijn werk dan ook opvatten als een min of meer biologisch onderbouwde boeddhistische gedachtegang. De illusie van persoonlijke samenhang is, aldus Boeddha, een grote bron van ellende. 

 
 
bron:
Piet Vroon
Kopzorgen
Ambo, 1990