Geesten in Polynesië

Een vorige blogpost ging over Manao Tupapau, een schilderij van Paul Gauguin uit 1892, ook wel Spirit of the Dead Watching genoemd. Volgens Gauguin wilde hij met dit mysterieuze werk de Polynesische angst voor de tupapau (geesten van doden) verbeelden. Geloof in geesten was en is wijdverspreid in de Polynesische cultuur, maar tegenwoordig toch wat minder. Het woord qaitu verwijst naar de geest van een overledene, en tupuqua heeft een wat bredere betekenis, daarmee worden alle bovennatuurlijke wezens bedoeld. In veel legenden zijn geesten betrokken bij aangelegenheden van levenden. Ze zouden ook ziekte kunnen veroorzaken of zelfs je lichaam binnendringen. Bij bezetenheid spreekt het slachtoffer vaak met de stem van een overledene. Er wordt geprobeerd de geest te bepraten of uit te drijven met sterke medicijnen van planten. Die worden ook gebruikt als de genezing van een patiënt vertraagd wordt door een kwade geest. Sommige van de oude legendes gaan uit van een dubbelziel die in het lichaam woont. Eentje die je nooit verlaat, en een andere die door bezweringen kan worden weggetoverd van het lichaam. 

 

 

Na de dood reist een geest normaal gesproken naar de sky world of naar de onderwereld, maar sommigen blijven op aarde. De Hawaïanen geloofden in aumakua, geesten van voorouders die bij de levenden bleven. Zij werden vergoddelijkt tot beschermende familiegoden, die soms fysieke vormen aannamen (dieren, planten, rotsen). Voor de Polynesiërs was de onderwereld de plek waar de zielen van gewone mensen naar toe gingen. Het was een dorre woestenij zonder water, gras, bloemen of bomen. Een rijk van schemering en schaduwen. Ik moet hierbij denken aan de bardo van wording met zijn grijze nevel: “grijs als het licht van morgenschemering in het najaar, niet dag en niet nacht”. Geesten die in de onderwereld verbleven waren onzichtbaar voor mensen, behalve voor een enkeling met buitengewone talenten. En ook dat komt overeen met de overledenen in de bardo van wording, die waargenomen kunnen worden door helderzienden of yogi’s en goden die dit soort vermogens hebben ontwikkeld.

 

 

Zielen die achterbleven op aarde konden aan mensen verschijnen. Soms overdag, meestal ’s nachts. Ze zwerven langs het strand tussen zonsondergang en zonsopgang. Ronddwalend omdat ze geen behoorlijke ceremonie hebben gehad, of omdat demonen ze iets aangedaan hebben toen ze wilden oversteken naar de andere wereld. Na verloop van tijd worden deze zwervende geesten zelf ook kwaadaardige demonen. Ze gaan dwalen rond speciale plaatsen, zoals de geboorteplek of sterfplek, om daar hun kans af te wachten om een onschuldige levende ziel kwaad te doen.

 

 

Voornaamste bronnen:

diverse Wikipedia

Bommel in de bardo

Marten Toonder: De Grote Onthaler

Let op: spoilers.

Het langste Bommelverhaal, De Grote Onthaler (1977), is tegelijk het meest interessante. Waarschijnlijk is er geen andere strip van Marten Toonder (1912-2005) die zoveel reacties, positief en negatief, heeft opgeleverd.

Heer Bommel en zijn jonge vriend Tom Poes maken een autotochtje in een afgelegen en vreugdeloze landstreek en raken zonder benzine. Terwijl Tom Poes op zoek gaat naar brandstof, komt Bommel via een vervallen en verlaten stationnetje in een soort hiernamaals terecht.

Heel amusant, maar ook met veel stof tot nadenken. Toonder is hier eens helemaal los gegaan. Het verhaal staat vol verwijzingen naar religie, filosofie en mythes. Veel (NRC)krantenlezers waren boos omdat ze van mening waren dat God belachelijk gemaakt werd, als een soort (sadistische) marionettenspeler die de levens van de machteloze mensen totaal manipuleert. Het schijnt dat Marten Toonder hier een beetje van geschrokken is. De boekversie van de krantenstrip ging vergezeld van een disclaimer en er werden wijzigingen in aangebracht (censuur!). Het verhaal zou geen aanklacht tegen het opperwezen zijn, maar een aanklacht tegen domheid van de gelovigen. Bij een speciale uitgave in 1982 werd het verhaal evenwel teruggecensureerd en kwam Toonder zelfs met nog meer religieus geladen termen en een verwijzing naar een vuilnishoop (Job!).

De meeste humorloze kritiek kwam uit de hoek van de monotheïstische godsdiensten, met name de protestante varianten. Dat is logisch, want juist daar valt het meest te herkennen. Alles gaat volgens het Plan van de onzichtbare Grote Onthaler, die alles bestuurt en uitstippelt. Niemand kent het waarom en doel, men loopt in raadsels rond. Volg vooral je eigen nietige gedachten niet. Deze oppermachtige (man) wordt geassisteerd door een stam Gorromieten, die een soort ‘bijbelse taal’ hanteren. Het is streng verboden de rol van de Grote Onthaler over te nemen (Bommel doet een poging) om zelf almachtig te worden. Dan wordt je neergestort in de onderwereld. Als uiteindelijk de nevels optrekken, ziet de menigte de Grote Onthaler. Dat is het einde, slechts chaos rest dan nog.

Voor de oplettende lezertjes staat het verhaal vol hints en clichés. Erg leuk is dat. Natuurlijk de treinreis (veel gebruikt in de literatuur) zonder retourtjes, een baan zonder einde en een conducteur met een doodskop. De horloges staan stil (buiten de tijd zijn) en Bommel vindt  het een ‘dooie boel’. De referenties naar het hiernamaals zijn vaak nogal traditioneel met (uiteraard) een tunnel, een tussenstation (‘Limbus’), een reisgeleider, een gevleugelde official, een wachtkamer met vele gemakken, een keuze uit een lange rij deuren, nevel en het geluid van ‘vele klaroenen’.

Voor liefhebbers van de klassieken lijkt het verhaal soms een mythe met een heldenreis. Er is een doel, een gigant, een soort onderwereld, een moeizaam pad, een doolhof met toren en natuurlijk de held die de Acht Monsters bevecht.

Maar je kunt er net zo goed de bardo in herkennen: lichtgevende nevels, verwarring, een doel, begeleiding, terugschrikken en weigeren, de verlichting die met ervaring komt, een donkere gang en verlangen naar warmte, rust en gastvrijheid, diepe afgronden, ongerustheid, angst, de wens om terug te keren, diepe slaap, maskers waar je doorheen moet zien, door haatgevoelens aan elkaar verbonden zijn, een opening met licht en het moeras (van samsara). Heel mooi gevonden is ‘de Strijd tegen de Acht Monsters’. Monsters (misstanden) die uit het binnenste voortkomen, vroeger of later moet iedereen ze bestrijden. Uiteindelijk blijken alle acht monsters slechts één.

Net als in het Bardo Thödol zijn de meeste in het verhaal genoemde zaken evengoed van toepassing op het dagelijks leven: de wonderlijke wegen van het lot, dat stilstand achteruitgang betekent, en gadegeslagen worden door een opperwezen. Grappig en leerzaam is ‘de dag van het moeras’, als er een trein vol Rommeldammers arriveert. De menigte raakt volgens Plan verzeild in het door de Grote Onthaler gecreëerde moeras, waar de modder snel stijgt. Eenlingen hebben hier een streepje voor. Alleen zij hebben hier een kans op een hogere plek om zodoende niet ten onder te gaan. Te zijner tijd mogen ze zelfs hun eigen deur kiezen.

Santa Muerte

Bron foto's: still

In de serie Last Days, uitgezonden door de VPRO, probeert fotografe Lieve Blancquaert in beeld te brengen hoe mensen omgaan met sterven en de laatste levensfase. Zij reist daarvoor de wereld rond.

In de Mexicaanse aflevering zien we hoe daar Dia de Muertos (Dag van de Doden) gevierd wordt. Op Allerheiligen en Allerzielen, 1 en 2 november, keren zielen terug naar de aarde. Levenden en doden vieren dan samen een feestje op het kerkhof. Dit dodenfeest vindt zijn oorsprong in oude Indiaanse tradities, het was gebruikelijk om de voorouders (de doden) ter vereren. Schedels werden bewaard en tentoongesteld om dood en wedergeboorte te symboliseren. Rituelen waren gewijd aan de godin Mictecacihuatl, de koningin van de onderwereld in de Azteekse mythologie, die met haar man heerste over het leven na de dood. Deze ‘Dame van de Dood’ waakt over de botten van de doden. Haar cultus leeft voort in de Mexicaanse aanbidding van Santa Muerte.

Daarvan is ook iets te zien in deze aflevering van Last Days. Santa Muerte is een vrouwelijke volksheilige, de verpersoonlijking van de dood. Ondanks de nadrukkelijke afwijzing door de Rooms-katholieke kerk heeft deze cultus er vooral de afgelopen twintig jaar veel volgelingen bijgekregen. Aanhangers aanbidden haar. Wij zien een mooi aangekleed skelet met zeis rondgedragen worden in processie. Er is een soort clandestiene mis tussen beenderen, botten en skeletten. De voorganger vertelt Blancquaert dat de dood geen taboe is, maar onderdeel van het leven. Je kunt het liefhebben. Hij gelooft in God en de Maagd Maria, maar betwijfelt of hij ze ooit zal zien. Santa Muerta daarentegen zal hij zeker zien, want hij is geboren en zal dus ook sterven.

Yamdoot

De vorige blogpost ging over een onderzoek naar sterfbedvisioenen, waarin ervaringen van mensen uit Amerika en India met elkaar vergeleken werden. Het was opvallend dat stervenden uit beide culturen werden "opgehaald" door religieuze figuren, maar dat de ondervraagden uit India vaak niet zo'n zin hadden om met deze verschijningen mee te gaan. Volgens de onderzoekers had dit te vooral maken met het angstwekkende uiterlijk van de yamdoot, de helpers van Yama.

Robert Thurman zegt daarover: "De 'boodschappers van Yama' zijn de spookachtige dienaren van Yama, de Indiase en Tibetaanse Heer van de Dood. Men gelooft dat deze beangstigende schepsels, die vaak een hoofd als een Indiase buffel hebben, de ziel komen halen op het moment waarop je sterft en je dan wegslepen naar de onderwereld, waar Yama woont. Hier wordt je beoordeeld, worden je goede en slechte daden gewogen en wordt je volgende leven in de zes bestaanswerelden vastgesteld. Het cyclische bestaan wordt in het Sanskriet samsara genoemd. Het is de staat van het bestaan van elk wezen dat nog niet volkomen verlicht is. Samsara wordt pas leeg als alle wezens zijn bevrijd, als ze allemaal boeddha zijn geworden. Omdat het aantal wezens oneindig is, zal dit als we er rechtlijnig over nadenken, oneindig lang duren. Aangezien de verlichting de realisatie van de oneindigheid van de tijd en het uiteindelijk niet werkelijk bestaan van alle momenten van de tijd is, wordt het cyclische bestaan leeg in de realisatie van elk verlicht wezen. Het moet dus niet al te letterlijk worden opgevat."(*)

Spookachtige schepsels, de Heer van de Dood en een onzeker oordeel, dat ziet er inderdaad minder gunstig uit dan de Amerikaanse versie van het ontvangstcomité. Toch stond ooit ook de "westerse" variant daarvan bol van duivels, hel en scherpe beoordeling van de overledene, kijk bijvoorbeeld maar eens naar de schilderijen van Jeroen Bosch. 

Maar inmiddels is het verschil tussen de sterfbedervaringen van toen en nu enorm geworden. Wanneer is dat dan veranderd en werd de eens zo goed als onbereikbare hemel kennelijk zelfs het standaard hiernamaals? Is dat er misschien ingeslopen tijdens de romantiekperiode of de Victoriaanse tijd? Het volksgeloof in het algemeen was al dat engelen de ziel van de stervende kwamen verwelkomen en haar (indien van toepassing) binnenleidden in de tegenwoordigheid van god.

In een volgende blogpost zal ik de ars moriendi behandelen, een middeleeuwse tekst die een zondaar op zijn sterfbed alsnog de hemel in kon loodsen.

(*)Robert A.F. Thurman

    Het Tibetaanse Dodenboek

    Altamira-Becht, tweede druk 2006